Portret Anton Heyboer, 1973, foto: Lotti Heyboer
Dit jaar herdenken we de 100e geboortedag van de veelzijdige kunstenaar Anton Heyboer (1924-2005). De graficus, schilder en tekenaar werd een levende legende vanwege zijn excentrieke levensstijl met vijf vrouwen. Ter ere van dit jubileum presenteert Museum JAN de tentoonstelling Anton Heyboer-Levenskunstenaar, met nooit eerder vertoonde fotocollages die Heyboers leven met zijn vrouwen in beeld brengen.
Anton Heyboer
Heyboer werd geboren in 1924 in Sabang (Nederlands-Indië), maar groeide grotendeels op in Nederland. Hij volgde een opleiding tot werktuigbouwkundig ingenieur en werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetters gedwongen te werken in een doorgangskamp in Berlijn, waaruit hij wist te ontsnappen. Als gevolg van zijn oorlogstrauma werd hij in 1951 tijdelijk opgenomen in de psychiatrische instelling in Santpoort. Daar ontdekte hij de helende werking van kunst. In de jaren 50 en 60 produceerde hij zijn eerste succesvolle werken: grote vellen eenvoudige grafische werken en gouaches. Later gebruikte hij luciferhoutjes om te tekenen en begon hij ook te schilderen en sculpturen te maken. Vanaf 1961 woonde hij in Den Ilp in de Nederlandse provincie Noord-Holland met zijn vrouw Maria, en later met vijf vrouwen die hij zijn 'bruiden' noemde: Lotti, Marike, Joke en Petra. Met deze vrouwen wilde hij zich losmaken van de maatschappij, van 'hoe de dingen zouden moeten zijn' volgens je opvoeding en achtergrond.
Een blik in zijn leven
In Den Ilp bouwde hij een indrukwekkend oeuvre op van tienduizenden kunstwerken. Zijn bruiden zorgden voor de verkoop van zijn werk en fotografeerden – onder Heyboers toeziend oog – hun leven in Den Ilp. Af en toe gebruikte hij zelf de camera. Hij verwerkte deze foto's tot collages. Deze bieden een inkijkje in hun bijzondere leven. Op het moerassige land woonden ze in raamloze schuren, omgebouwd met afvalhout – "Ik zoek naar het zwart om te zien hoe licht dingen zijn" – en ingebedde autowrakken. Het huis groeide organisch mee met hun leven en werd gedeeld met tientallen honden, katten, geiten, kippen en marmotten. Alles was gebouwd met materialen die een leven hadden geleefd en ze droegen allemaal tweedehands kleding of werkkleding. Heyboer werd wereldberoemd en zijn werk verkocht goed – maar die roem stond zijn vrijheid in de weg. Hij schilderde zijn werken over om weer vrij te zijn. Hij wilde niets bezitten dat afgunst zou kunnen opwekken. 'Mijn leven is kunst en ik maak geen kunst'. Hij overleed in 2005 in Den Ilp.
Museum JAN (opgericht in 1991) had een bijzondere band met Heyboer; het organiseerde na zijn dood diverse tentoonstellingen in nauwe samenwerking met de kunstenaar en zijn echtgenotes (in 2004, 2008 en 2009). Heyboer schonk zo'n 18 kleisculpturen aan het museum, dat ook het monumentale schilderij De Drievuldigheid bezit.
Foto door Marije Kuiper, van links naar rechts: Lotti Heyboer, Willem de Winter, Marieke Uildriks, Jan Verschoor, Joke Heyboer.
In de tentoonstelling van Anton Heyboer eert Museum JAN deze hechte band door dit unieke verhaal te vertellen. In samenwerking met Lotti en Joke – die nog steeds in Den Ilp wonen – is een selectie gemaakt van fotocollages die nog niet eerder zijn getoond, naast een serie etsen en plastics die tot collages zijn verwerkt. De Leica- en Hasselblad-camera's – roze geverfd om diefstal te voorkomen – uit het privébezit van de bruiden zijn deze zomer ook te zien in Museum JAN. In het Museumhuis, onderdeel van Museum JAN, is tevens werk van Heyboer door de jaren heen te zien.